در حالی که دمای هوا در بسیاری از نقاط کشور رکوردهای جدیدی را ثبت میکند، زنگ خطر بحران برق بار دیگر به صدا درآمده است. از یک سو رشد فزاینده مصرف، فرسودگی بخشی از زیرساختها و کمبود سرمایه گذاری، شبکه برق کشور را تحت فشار قرار داده و از سوی دیگر مسئولان نسبت به ناترازی بیسابقه انرژی هشدار میدهند.
هرچند وزارت نیرو از اجرای دهها پروژه برای عبور از تابستان خبر میدهد، اما کارشناسان معتقدند بدون اصلاح الگوی مصرف و رفع مشکلات ساختاری، احتمال تداوم خاموشیها همچنان جدی است.
برق کشور در آستانه یک آزمون دشوار
هر سال با آغاز فصل گرما، موضوع تأمین برق به یکی از مهم ترین دغدغه های خانوارها، صنایع و سیاست گذاران تبدیل میشود؛ اما تابستان امسال شرایط متفاوت تر از سال های گذشته به نظر میرسد؛ مجموعه ای از عوامل شامل رشد مصرف، ناترازی تولید و مصرف، محدودیت منابع سوخت نیروگاهها، کاهش توان نیروگاه های برق آبی و مشکلات سرمایه گذاری، صنعت برق را در یکی از حساس ترین مقاطع خود قرار داده است.
آمارها نشان میدهد مصرف برق کشور طی سال های اخیر با سرعتی بیش از رشد ظرفیت تولید افزایش یافته است؛ مصطفی رجبی مشهدی، معاون برق و انرژی وزارت نیرو، اعلام کرده که تنها در سال ۱۴۰۳ رشد مصرف برق به ۸.۶ درصد رسیده؛ رقمی که به گفته او «بسیار بزرگ» است و نیاز به سرمایه گذاریهای سنگین در صنعت برق را دوچندان میکند.
این در حالی است که توسعه زیرساختها به دلایل مختلف از جمله اقتصاد یارانه ای برق، محدودیت منابع مالی و کاهش جذابیت سرمایه گذاری برای بخش خصوصی، نتوانسته همگام با رشد تقاضا پیش برود.
ناترازی انرژی؛ زخمی که هر سال عمیقتر میشود
آنچه امروز با عنوان «ناترازی انرژی» از آن یاد میشود، حاصل یک مشکل کوتاه مدت یا یک فصل خاص نیست؛ کارشناسان معتقدند این وضعیت نتیجه سالها مصرف غیربهینه، قیمت گذاری غیرواقعی انرژی و عقب ماندگی در توسعه زیرساختهاست.
گزارشهای بینالمللی نشان میدهد ایران در میان کشورهایی قرار دارد که شدت مصرف انرژی در آنها روندی افزایشی داشته است. شدت مصرف انرژی شاخصی است که میزان انرژی مصرف شده برای تولید هر واحد ثروت اقتصادی را نشان میدهد و افزایش آن به معنای کاهش بهره وری است.
به بیان ساده تر، ایران برای تولید هر واحد محصول یا خدمات، انرژی بیشتری نسبت به بسیاری از کشورهای جهان مصرف میکند. همین مسئله باعث شده بخش بزرگی از تولید برق و گاز کشور صرف مصارف غیرضروری یا کم بازده شود.
اسماعیل سقاب اصفهانی، رئیس سازمان بهره وری انرژی، نیز با تأیید این موضوع گفته است که ایران در حوزه مصرف انرژی «جزو بدترین کشورهای جهان» محسوب میشود و همین مسئله زمینه ساز ناترازی گسترده در شبکه انرژی شده است.
مصرف بیرویه حلقه مفقوده مدیریت انرژی
در کنار محدودیتهای تولید، بخش مهمی از بحران کنونی به الگوی مصرف بازمیگردد. کارشناسان حوزه انرژی معتقدند بدون مشارکت مردم، هیچ برنامه ای برای عبور از پیک مصرف موفق نخواهد بود.
استفاده گسترده از وسایل سرمایشی در ساعات اوج مصرف، تنظیم نامناسب دمای کولرها، روشن ماندن تجهیزات غیرضروری و بهره وری پایین ساختمانها از مهم ترین عوامل افزایش بار شبکه محسوب میشود.
عباس علیآبادی، وزیر نیرو، از طراحی مشوقهایی برای مشترکان کم مصرف خبر داده و گفته است مشترکانی که در مصرف برق صرفه جویی کنند، گواهیهای قابل معامله دریافت خواهند کرد.
در همین حال کارشناسان توصیه میکنند تنظیم دمای کولرها بین ۲۴ تا ۲۶ درجه، خاموش کردن وسایل غیرضروری، استفاده از پرده و عایقهای مناسب و انتقال برخی مصارف به ساعات غیر اوج میتواند نقش مهمی در کاهش فشار بر شبکه داشته باشد.
برآوردهای وزارت نیرو نشان میدهد اگر همه مشترکان خانگی تنها در محدوده الگوی مصرف باقی بمانند، امکان کاهش حدود ۳۰ درصدی مصرف برق در این بخش وجود دارد.
برق یارانه ای و مصرف های غیرمجاز؛ چالشی پنهان اما پرهزینه
در کنار مصرف بالای قانونی، بخش دیگری از فشار بر شبکه ناشی از استفاده های غیرمجاز از برق است؛ محمد اله داد، مدیرعامل شرکت توانیر، اخیراً نسبت به سوءاستفاده از برق یارانه ای هشدار داده و از کشف موارد متعدد استفاده غیرمجاز در بخشهای مختلف خبر داده است.
به گفته او، در برخی واحدهای کشاورزی، دامداریها، مرغداریها و حتی استخرهای پرورش ماهی، برق ارزان قیمت یارانه ای برای استخراج رمزارز مورد استفاده قرار میگیرد؛ اقدامی که علاوه بر تحمیل هزینه های سنگین به صنعت برق، پایداری شبکه را نیز تهدید میکند.
توانیر همچنین از شناسایی حدود ۲۰۰ ترانس غیرمجاز در حوزه کشاورزی خبر داده است؛ موضوعی که علاوه بر مصرف غیرقانونی برق، با برداشت غیرمجاز آب از سفرههای زیرزمینی نیز گره خورده است.
کارشناسان معتقدند مقابله با انشعابات غیرمجاز، ماینرهای غیرقانونی و دستکاری کنتورها میتواند بخشی از فشار وارد بر شبکه را کاهش دهد.
آیا توسعه نیروگاهها برای عبور از بحران کافی است؟
وزارت نیرو از اجرای ۱۴ مگا پروژه بزرگ برای عبور از تابستان خبر داده است. توسعه نیروگاههای حرارتی، افزایش ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر، تقویت شبکه انتقال و نصب میلیونها کنتور هوشمند از جمله محورهای این برنامه هاست.
براساس اعلام مسئولان، قرار است ظرفیت نیروگاههای تجدیدپذیر تا تابستان به حدود ۷ هزار مگاوات برسد و هزاران مگاوات نیروگاه حرارتی جدید نیز وارد مدار شود.
همزمان برنامه تعمیرات نیروگاههای حرارتی کشور نیز به مراحل پایانی رسیده و وزارت نیرو اعلام کرده تمامی واحدها با آمادگی حداکثری وارد فصل اوج مصرف خواهند شد.
اما بسیاری از کارشناسان معتقدند این اقدامات اگرچه ضروری است، اما برای حل ریشه ای بحران کافی نیست.
انرژی خورشیدی؛ راه حل یا بخشی از راه حل؟
درسالهای اخیر توسعه انرژی خورشیدی به عنوان یکی از راهکارهای اصلی کاهش ناترازی برق مطرح شده است؛ با این حال کارشناسان نسبت به بزرگ نمایی نقش این بخش هشدار میدهند.
جابر میرزایی، کارشناس حوزه انرژیهای تجدید پذیر، معتقد است حتی در صورت تحقق اهداف وزارت نیرو و افزایش ظرفیت خورشیدی کشور به ۵ تا ۶ هزار مگاوات، سهم واقعی این نیروگاهها در ساعات اوج مصرف تابستانی تنها حدود ۶ تا ۷ درصد خواهد بود.
به گفته او، مشکلاتی نظیر محدودیت شبکه انتقال، نبود ذخیره سازهای بزرگ انرژی، فرسودگی شبکه و زمان بر بودن توسعه پروژهها باعث میشود انرژی خورشیدی به تنهایی نتواند ناترازی بیش از ۲۰ هزار مگاواتی برق کشور را جبران کند.
از نگاه کارشناسان، انرژیهای تجدید پذیر باید بخشی از یک سبد متنوع انرژی باشند و نه تنها راهحل بحران.
خاموشیها در تابستان؛ سناریوی محتمل یا قابل پیشگیری؟
مهمترین پرسشی که این روزها ذهن بسیاری از مردم را درگیر کرده، احتمال بازگشت خاموشیهاست؛ مسئولان وزارت نیرو تاکید میکنند در صورت همکاری مردم و مدیریت مصرف، امکان عبور از تابستان بدون خاموشی وجود دارد؛ اما همزمان هشدار میدهند که ادامه روند فعلی مصرف میتواند دولت را ناچار به اعمال محدودیتهای بیشتر کند.
واقعیت این است که مجموعه ای از عوامل شامل رشد مصرف، محدودیت سوخت نیروگاه ها، کاهش ذخایر سدها، فرسودگی بخشی از شبکه، کمبود سرمایه گذاری و فشار ناشی از مصارف غیرمجاز، احتمال بروز محدودیتهای برق را همچنان در سطحی قابل توجه نگه داشته است.
به باور کارشناسان، تابستان امسال آزمونی برای همه بازیگران حوزه انرژی خواهد بود؛ از دولت و صنعت برق گرفته تا مشترکان خانگی و صنعتی.
عبور از بحران؛ نیازمند اصلاحات ساختاری
بررسی مجموعه دیدگاه های مسئولان و کارشناسان نشان میدهد بحران برق کشور تنها با ساخت چند نیروگاه جدید یا توسعه محدود انرژیهای تجدیدپذیر حل نخواهد شد.
آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری آشکار شده، این است که بحران برق صرفاً یک مشکل فنی نیست؛ بلکه نتیجه سالها انباشت چالشهای اقتصادی، مدیریتی و ساختاری است.
از این رو، عبور از تابستان امسال شاید با صرفهجویی و مدیریت مصرف امکان پذیر باشد، اما حل پایدار بحران نیازمند سرمایه گذاری گسترده، اصلاح الگوی مصرف، توسعه متوازن نیروگاهها و بازنگری در سیاست های انرژی کشور خواهد بود؛ درغیراین صورت، هشدارهای امروز میتواند به واقعیت خاموشیهای گسترده فردا تبدیل شود.
نظر شما